Tonga College Alumni

Ako Lautohi: Na’e ako ‘a Leveni he ako’anga ‘a e Siasi ‘Ingilani pea ne sivi hu mei ai ki he Kolisi Pule’anga.

Kolisi Pule’anga: Na’e hu ‘a Leveni ki he kolisi ni he 1938. Ko e fa’ahinga pe eni na’e manatu’i ‘e Leveni na’a nau to’u
hu fakataha. Tupou Taunaholo, ‘Otani Piliu, Tu’ulakitau(Mateaki) Fonua, Tevita Hiliau(Pulumasima), ‘Ilai Moala
Latailakepa, Tevita Ma’ilei, Samisoni Nau Fakahau, Tonga Toutai, ‘Aivine Hala’ufia, Uikilifi Taupaki, Viliami Fuka, Sione
Mahanga, Sateki Lavaka, ‘Isileli Pulu, Makaloni Taukolo, Malakai Tohi, Sunia Tu’ineau, ‘Isileli Hala’api’api, Sione
Veikoso, Tevita Tu’amoheloa, Pita Nofomuli, Tevita Tukipili, ‘Atunaisa Taufa.
Na’e pehe foki ‘e Leveni na’e ngaue’aki ‘a e hingoa Kolisi Pule’anga ki he kolisi ni pea na’e taaitaai taha ke ngaue’aki ‘a
e Kolisi Tonga.

Puleako: Mr.Hsel Wood

Tokoni: Mr. Seventy

Tiuta Lahi: Sione Palei (Kalasi 2)

Kau Faiako: Tevita Kilisimasi ‘Aho                 (Kalasi 3)

Sione Kinahoi                           (Kalasi 5)

Saia Makakaufaki                     (Kalasi 6)

Nikolasi Fonua                         (Kalasi 4)

Tokoni Faiako: Hingano Mohetau Helu          (tokoni kia Kilisimasi)

Finau Katoanga                   (tokoni kia Nikolasi)

Mateifa Taumoepeau           (tokoni kia Palei)

Tiuta Faiifi: Sione Tu’ifua

Fakatatau ki he manatu ‘a Leveni ko e hall eni ‘o e kolisi ‘oku taupotu mai, ko e fale koia ‘oku tu’u mei mui he ve’e mala’e
va’inga ko e faleako. ‘Ihe tafa’aki to’omata’u ko e fale na’e ui pe ko e fale sipoti he na’e tuku’anga naunau sipoti. Pea ko e
ngaahi fale mohe leva ‘oku ha mei mui he tafa’aki to’omata’u.

Kau Matapule: Ko e fa’ahinga pe eni na’e manatu’i ‘e Leveni na’a nau matapule he kuonga ko eni. Ko e 1938 :
Tongotongo Liava’a, Paula Lava Pahulu, Sione Tu’avao. 1939 – Tevita Masiva ‘Ofa, Tuione Tovo, Vaka’uta. 1940 –
Penisini Palu.

Fakafale: Na’e pehe foki ‘e Leveni ko ‘enau ‘uluaki hu atu pe pea kuopau leva ke filifili ‘o fakafa’ahinga ‘a e fanauako fo’
ou pea vahe kinautolu ki he takitaha fale. Ko e fale pe ‘e 3 he taimi ko eni pea na’e fakahingoa pe kihe fale’alo ‘o e Kuini
he na’e fakahuafa mai pe mei ai ‘a e ‘u fale. Ko e fale Taufa’ahau na’e tiuta ai ‘a Saia Makakaufaki mo Sione Tu’ifua, Tuku’
aho na’e tiuta ai ‘a Sione Kinahoi mo Kilisimasi ‘Aho, pea mo e fale Ngu na’e tiuta ai ‘a Sione Palei mo Nikolasi Fonua.

Houa Ma’u Me’atokoni: Na’e tu’o ua pe ‘a e ma’u me’atokoni he ‘aho, ko e valu pongipongi pea mo e ono efiafi. Ko e
houa kai na’e kai fakafale pea kuopau kete ‘alu ‘o takitaha kai hono fale. Na’e faka’ataa foki ‘a e fanauako he houa kai ho’
ataa kenau ‘alu ‘o kai ki honau takitaha ‘api.

Sipoti: Ko e ngaahi fe’auhi sipoti pe va’inga, ko e Kolisi ko Tupou pe ‘e taha na’e fai ‘a e fe’auhi mo ia. Ka na’e ‘iloa hono
hingoa he taimi koia ko Nafualu. Koia eni ‘oku tu’u ai ‘a e Kolisi Ako Tohitapu he ‘aho ni ‘oku ‘iloa ko Sia’atoutai. Ko e fe’
auhi ‘akapulu ‘a e ongo kolisi na’e tu’otaha pe he ta’u. Ko e fe’auhi ‘atelita na’e tu’o taha pe moia, pehee ki he’ena fe’auhi
kilikiti pea tatau pe mo’ena fe’auhi tenisi. Ko e ngaahi fe’auhi ni na’e fefai’aki pe ki he ongo kolisi ni ‘o ‘ikai ke fakahoko pe ‘i
ha kolisi ‘e taha.

Na’e ‘iai foki ‘a e sipoti mavahe pe ia ‘a e Kolisi Pule’anga ‘ihe ofi tutuku ‘a e ako ‘i Tisema na’e ui ko e lele kolosi ‘ihe ‘u
hala ‘ihe ngaahi kolo(cross country). Na’e kamata mei loto kolisi ‘o lele he hala pule’anga(Taufa’ahau) ki Mataki’eua kolosi
hake ai kihe hala Vaha’akolo afe ai kihe hala Hihifo ‘o tukuatu ki Hofoa, foki mei ai ‘o fou mai ‘i Sopu, tokoto mai ai kihe tu’u’
anga fuka pea faka’osi atu he hala Taufa’ahau ki kolisi. Na’e ma’u pale ‘a e sipoti ko ‘eni ‘i he tanaki tu’unga ‘a e kolisi he ta’
u kotoa. Kaikehe na’e pehe ‘e Leveni na’e ‘ikai kau ia ha fa’ahinga sipoti.

‘Aho Ngaue: Ko e ‘aho ngaue ki tokanga ‘ae kolisi ko e ‘aho Pulelulu mo e Tokonaki. Na’e fokotu’utu’u laine ‘a e fanauako
‘i loto kolisi ‘o takitaha fua ‘ene me’angaue pea toki lakataha he hala pule’anga ki Mataki’eua, ko e’api’uta ia ‘o e kolisi he
kuonga ko ‘eni. Ko e ngaue na’e vahevahe fakafale pe mo ia. Na’e ‘iai pe foki ‘a e kau tangata na’e ‘osi vahe’i pe ko e kau
tauhi monumanu hange ko e hoosi, pehe mo e kau tangata tauhi me’angaue hange ko e saliote mo honau ngaahi teuteu,
ko e kau tauhi maama, he ko e ngaahi maama kasa na’e ngaue’aki he kuonga ko ‘eni kihe lokiako mo e lokimohe. Na’e ‘iai
foki mo e kau tauhi mahaki he na’e ‘iai pe fale ke tauhi ai ‘a e kau mahaki na’e fokoutua ‘ihe kolisi. Ka ko e fa’ahinga na’e
‘iai honau ngaahi lavea, na’a nau lakataha he pongipopngi kotoa ki he Falemahaki Vaiola ‘o fai pe kiai honau ngaahi faito’
o.

Lotu: Ko e ‘ahotapu kotoa pe kuopau ke fokotu’utu’u fakasiasi ‘a e fanauako ‘o takitaha laka ki he siasi ‘oku nau kau kiai.

Sivi: Ko e kalasi sivi ‘e 3 na’e fai he kuonga ko ‘eni ‘aia ko e:

1.      Sivi fakapule’anga(public service)

2.      Sivi fakafaiako(teachers certificate pe teachers exam)

3.      Sivi faka’osi ako(lower leaving certificate)

Na’e ‘iai mo e sivi mavahe na’e to’o pe fili’i ai ha tokotaha pe tokoua ‘oku kei ta’u si’i hono motu’a ke ‘alu ‘o ako Toketa ta’u
‘e 3 ‘i he ako’anga fakafaito’o ‘i Fisi. Na’e fili eni mei he Kolisi Nafualu pe Kolisi Pule’anga. Ko e ta’u motu’a na’e faka’ataa
kete ako ‘o ngata mei ai ko e ta’u 21.

Kapiteni: Ko e kapiteni ‘o e kolisi he 1938 ko Fakava’inga Taumoepeau ‘aia na’e hoko ko e Toketa he Potungaue Mo’ui.
Ko e ta’u 1939 mo e 1940 ko Sione Siosiomalohi ‘aia na’e ‘iloa ko Toketa Sione Tapa ko e Minisita malolo ‘a e Pule’anga
Tonga. Ko e kapiteni he 1941 ko Peni Mapa ‘aia na’e toe hoko pe moia koe Toketa he Potungaue Mo’ui.

Ifi ‘a e kolisi: Ko e fatongia ‘a e ifi ‘a e kolisi ko’enau ifi ‘i he ngaahi ouau ko ‘eni;

·        fakaha’ele ha me’a faka’eiki ‘o ha taha ‘o e fanauako ‘o e kolisi
·        taki ‘ae ngaahi laka he fakaava mo e tapuni ‘o e Falealea
·        fakamanatu ‘o e ‘aho ANZAC day
·        ifi fakapo Falaite he faleifi ‘i Pangai ‘oka ‘alomalie ‘a natula
·        ifi he tanaki tu’unga ‘a e kolisi ‘i Tisema
·        ifi fakafiefia ‘i Nuku’alofa he Kilisimasi mo e Ta’u Fo’ou
·        ifi he ngaahi ‘aho malolo faka-Pule’anga ‘i hono tukuhake mo tukuhifo ‘o e fuka Tonga ‘i he tu’u’anga fuka ‘i Pangai.

‘I Siulai ‘oe 1941 na’e talaki mai ai kuo pekia ‘a Tungi Mailefihi, ‘eiki ‘a e Hau ‘o Tonga mo e Tu’ifaleua ‘i Mu’a. Ko e Palemia
foki ‘eni ‘o Tonga he kuonga ko ‘eni. Na’e kau ‘a Leveni ‘i he kau ifi ‘a e kolisi na’a nau fakaha’ele ‘a e me’a faka’eiki ni mei
Palasi ki Mala’ekula fou he Hala Tu’i.

Back Row L-R: Tevita ‘Ilavalu(Euphonium), Malakai Lavulo(1st Baritone), Makalofi Satui(2nd Baritone), Sioeli Lulu Faupula
(2nd Baritone), Siua Taumoefolau(2nd Baritone), Finau Lahi Pateta(2nd Trombone), Lakei Folau(2nd Trombone), Timote
Tatafu(1st Trombone), Tevita Paini(1st Horn), Toili Latu(2nd Horn), Leveni Uota Takapautolo(2nd Horn)
Third Row: Tonga Puku Lavulo(2nd Cornet), Lisiate Maka(Maka Siteli-2nd Cornet), Tupou To’a Paipa(Soprano), Sione
Kinahoi(Solo Cornet), Sione Malekamu Manu(Solo Cornet),’Inoke Tonga(1st Cornet), Ulakai Pateta(Le piano), Afu Ha’amango
(2nd Cornet), Ngongo Tu’uhetoka(2nd Cornet), Siosifa Po’oi Takapautolo(Solo Horn)
Second Row: Pita Nofomuli(Bass), Uikilifi Taupaki(Bass), Viliami Tangi(Bass), Sione Tu’ifua(Bandmaster), Leveni Lovo(Bass
B), Viliami Tau(Bass B), Molimea ‘Ilolahia(Bass E), ‘Alai Motu’apuaka(Bass)
Front Row: Va’inga Teu(Side Drum), Siua Mataele( Side Drum), Maile Faletau(triangle&cymbal), Teni Vi(Bass Drum)

Ko e kau ifi na’e fefiohi ai pe ‘a e kau ako tutuku mo e ako lolotonga hange ko e ta’okete ‘o Leveni ‘a Po’oi Takapautolo na’e
‘osi nofo ia mei he kolisi he taimi ko eni ka na’e kei kau pe he ifi. Na’e toe pau’u foki ‘a Po’oi he fakamatala ‘a Leveni, he na’e
toki ‘ilo pe ‘e Tu’ifua he’ene sio he ta na’e liliu ‘e Po’oi ia hono afei kula ke hu’u tokotaha pe ia ki to’omata’u kae to’ohema
kotoa ‘a e kauifi ia.

Puleako Fo’ou: ‘I he konga kimui ‘o e 1939 na’e ‘oange ai ‘e he Pule’anga ha tangata mei Nu’usila ko William Passionage ko
e puleako fo’ou. Na’e to e Talekita Ako ai pe ‘o ki’i taimi nounou pe pea to e foki ki Nu’usila. Na’e ‘iai e fanga ki’i liliu ‘i he kolisi
he taimi na’e puleako ai ‘a e tokotaha ni ‘o kau ai hono fokotu’u ‘o e maama ‘uhila ‘i he kolisi.

Tanaki Tu’unga Faka’osi: ‘Oku ‘ikai foki ke ngalo ‘ia Leveni ‘a e ongoongo fakamamahi koia ne hoko he ‘aho ko ‘eni. ‘I he’
ene manatu tokua he ‘osi ‘a e tanaki tu’unga ‘i Tisema 1941 na’e to folofola ai ‘a Kuini Salote Tupou III kihe kolisi ‘o pehe.”
Fanauako ‘e hiki ‘a e ‘apiako ni ‘i he ta’u fo’ou kihe funga ‘Atele. Koia ai ko ‘etau tutuku mavae he ‘aho ni ‘otau toki fokotu’u
kihe funga ‘Atele he ta’u fo’ou 1942. ‘E toki fetukutuku ‘a e ngaahi faleako mo e ‘u loki mohe ki ‘Atele ‘e he Potungaue Ngaue
‘a e Pule’anga”

Ko e fakaikiiki ‘o e hiki ko ‘eni na’e fakaha kihe fanauako ‘e liliu ‘a e kolisi ‘o hoko ko e kolisi ako ngoue ‘ata’ataa ‘ikai ke to e
fai ha ako faka’atamai ai. Na’e pau leva kete fili ha ‘apiako kehe kapau na’a te fie hoko atu ‘a e ako faka’atamai. Na’e ‘ikai ke
to e fie ‘alu ‘a Leveni ia kiha toe ‘apiako kehe koia ai na’a ne fili pe ke ‘alu pe ki ‘Atele.

1942 & 1943: ‘I he manatu ‘a Leveni na’e ‘ikai ke to e fai ha fa’ahinga ako makehe he kolisi he ongo ta’u ko eni ka ko e
ngaue pe. Kaikehe na’e feinga’i ai pe hono taleniti ifi ‘o a’u kihe tu’unga Solo Horn.

Kolisi Fakafaiako: Na’e fokotu’u ‘a e kolisi fakafaiako he 1944 pea ne fakakaukau ai ‘a Leveni ke hu kihe kolisi ni he kuo fiu
ia he ngaue ‘i ‘Atele. Na’e ako ‘a Leveni he kolisi ni he ta’u ‘e 2, pea ne lava’i lelei ‘a e sivi koia ‘one hoko leva ko e faiako. Na’
a ne kamata ngaue fakafaiako leva mei he 1946 kihe 1980. Na’a ne faiako pe he ngaahi lautohi si’i ‘one a’usia ‘a e tu’unga
Puleako. Na’e lahi pe ‘ene ngaue ‘i Tongatapu pe pea ne toki malolo mai he 1980.

Famili: ‘Oku mali ‘a Leveni mo Tangikina Pakofe ‘o Tokomololo, Tongatapu pea ne fakakoloa kinaua ‘aki ‘a e fanau ‘e toko 6,
toko 5 fefine pea 1 tangata. Ne hiki mai ‘a Leveni mo hono famili ki Nu’usila ni he 1982 pea ‘oku ne mo’ui lelei pe hono ‘api
nofo’anga ‘i Henderson, Auckland. Ko hono ta’okete pe ‘a Siosifa Po’oi Takapautolo kuo ne ‘osi malolo mei he fanau na’e tupu
ai ‘a Leveni

Fakama’opo’opo: ‘Oku lau pe foki ‘e Leveni ko e ta’u pe na’e ‘ihe kolisi ai ‘a e 1938 pe kihe 1941,’oku ‘ikai kene fakakau
‘e ia ‘a e ongo ta’u ngaue koia he fuofua hiki ki ‘Atele. ‘Oku mahino he fakamatala ‘a Leveni kae’uma’a ‘a e to’uako ‘o e
kuonga ko ‘eni ‘enau loto mamahi hono hiki ‘o e kolisi kihe funga ‘Atele.’Ikai ke ngata pe hono hiki ka ko e toe liliu ‘a e kolisi
‘o ako ngaue ‘ata’ataa pe. Pea ta ne’ine’i ke fakalea ‘e ‘Alipate Tupouniua ‘a e fo’i hiva he fetukutuku ni ‘o pehe;

“Talu e tu’u ‘a Tonga ni
Ko eni pe ‘a e matavai
Kihe Siasi pea mo e Pule’anga ni
Ka ne ‘ikai nai eni ia
Fefe nai si’ota kuonga ni”

Na’e manako ‘aupito ‘a e tangata ni he ifi clarinet pea mo e saxophone. Na’a ne pehe na’e ‘iai ‘enau ki’i tame’a (orchestra)
‘i kolo he taimi ‘e taha na’a na fa’a fetongitongi ai mo si’i Latu’ila Tonga(kuo ne mama’o) he ongo me’alea ni. Na’e fa’a kau
foki ‘a e tangata ni he ngaahi ifi Kilisimasi ‘a e Kolisi Tutuku he ngaahi ta’u lahi.

Ko e ngaahi fakamatala ni kotoa na’a ku hiki ia mei ha’ama fetalanoa’aki pe mo Leveni hono ‘api nofo’anga pehee ki he’
ema fa’a fetelefoni’aki kae’uma’a ‘a e fo’i tepi na’e hiki ai ‘ene ngaahi fakamatala fakaletio he ngaahi ta’u kimu’a he
polokalama ‘a e kolisi tutuku.

Fakamalo: ‘Oku ‘oatu foki heni ‘eku fakamalo lahi ‘aupito kia Leveni mo Tangikina kae’uma’a hona famili hono fa’a
fakahela’i kinautolu. ‘Oku ou tui kane ta’e’oua ‘a e loto lelei ‘a Leveni ke fai hano faka’eke’eke pea mo fai ha’ane
fakamatala he’ikai lava lelei ‘a e ngaue ko eni. ‘Oku ou fakatauange pe ‘e hanga ‘e he Komiti Hisitolia ko eni ‘a e kolisi
tutuku ‘o tauhi lelei ‘a e ngaahi lekooti tatau mo eni ‘ia Leveni Takapautolo he ‘oku fu’u mahu’inga ‘aupito kia kitautolu kolisi
tutuku hono kotoa.

‘Ofa atu

Sione Foliaki